બાવકા શિવમંદિર : દાહોદની ઐતિહાસિક અને શિલ્પકલાની અમૂલ્ય ધરોહર
દાહોદ, બાવકા: દાહોદ જિલ્લો પ્રાકૃતિક સૌંદર્યની સાથે સમૃદ્ધ ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવે છે. આ ધરોહરમાં બાવકા ખાતે આવેલું પ્રાચીન શિવમંદિર વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. દાહોદ શહેરથી આશરે 14 કિમી દૂર બાવકા અને ચાંદાવાડા ગામ વચ્ચે હિરલાવ તળાવ નજીક ટેકરી પર આવેલું આ મંદિર પ્રાચીન સ્થાપત્ય અને અદભૂત શિલ્પકલાનું અનોખું ઉદાહરણ છે.
બાવકા શિવમંદિરને સોલંકીકાળની સ્થાપત્ય પરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે. મંદિરના બાંધકામમાં નાગર તથા મારુ-ગુર્જર શૈલીની વિશિષ્ટતાઓ જોવા મળે છે. પથ્થરો પરની ઝીણવટભરી કોતરણી તે સમયના શિલ્પકારોની કલા અને સ્થાપત્યજ્ઞાનની સાક્ષી પૂરે છે. પુરાતત્ત્વીય અભ્યાસોના આધારે મંદિરનો સમયગાળો આશરે 12મીથી 13મી સદીનો માનવામાં આવે છે અને તેને સોલંકી શાસક ભીમદેવ દ્વિતીયના સમય સાથે પણ જોડવામાં આવે છે.
મંદિરની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની અદભૂત શિલ્પકલા છે. મંદિરના બાહ્ય ભાગો, સ્તંભો અને પ્રવેશદ્વાર પર દેવી-દેવતાઓ, અપ્સરાઓ, પ્રાણી-પક્ષીઓ સહિત વિવિધ પ્રકારના શિલ્પો કંડારવામાં આવ્યા છે. મંદિરના કેટલાક શૃંગારિક શિલ્પોને કારણે બાવકા શિવમંદિરને લોકપ્રિય રીતે ‘ગુજરાતનું ખજુરાહો’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ મંદિરનું પંચાયતન પ્રકારનું આયોજન પણ મહત્વપૂર્ણ છે. મુખ્ય શિવમંદિરની આસપાસ નાના મંદિરોનું આયોજન પ્રાચીન ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની પરંપરાને દર્શાવે છે. સમયની અસરથી મંદિરનો કેટલોક ભાગ ખંડિત થયો હોવા છતાં તેની બાકી રહેલી રચના અને શિલ્પો આજે પણ તેની ભવ્યતાની સાક્ષી આપે છે.
બાવકા મંદિર સાથે અનેક લોકવાયકાઓ પણ જોડાયેલી છે. સ્થાનિક માન્યતા મુજબ મંદિરનું નિર્માણ એક દેવદાસીએ એક જ રાતમાં કર્યું હતું. જોકે આવી વાતોને લોકપરંપરા તરીકે જોવી જોઈએ અને મંદિરના ઇતિહાસ અંગે પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓને વધુ મહત્વ આપવું જરૂરી છે.
ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્યકલા સંબંધિત મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને મંદિરનું સંરક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે અને ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા તેને રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારક તરીકે સંરક્ષિત કરવામાં આવ્યું છે.
આજે બાવકા શિવમંદિર માત્ર ધાર્મિક આસ્થાનું કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ દાહોદના ઐતિહાસિક પ્રવાસનનું પણ મહત્વનું સ્થળ છે. પ્રાચીન સ્થાપત્ય, પથ્થરો પરની અદભૂત કોતરણી અને કુદરતી વાતાવરણ પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. દાહોદની ધરતી પર સદીઓથી ઊભેલું આ મંદિર આજે પણ પથ્થરોની કોતરણી દ્વારા ઇતિહાસની ગાથા સંભળાવી રહ્યું છે.
